مقاله ای از دکتر محمدرضا بختیاری
ادبیات شفاهی آذربایجان
نمونه هاي مختلف ادبيات شفاهي مردم آذربايجان درمباحث زير نمايان است :
o باياتيلار
o ماهني لار
o آتالار سوزي
o مثللر
o آغيلار
o اوخشامالار
بایاتی ها( بایاتیلار )
بایاتی ها ، دو بیتی های بومی از ادبیات شفاهی آذربایجان هستند که در اطراف و اکناف این دیار معروفند و یکی از رایجترین انواع منظوم ادبیات عامیانه، به شمار می روند. بایاتی ها از نظر شکل و ساختار، منسجم ، از نظر مضمون وسیع ودارای موسیقی و تمــوج ذوق و احســاس، در زمــره شــورانگیزتــرین آثــار فولکلوریک به حساب می آیند.
این نغمات دلکش و نغز که از زندگی توده مردم و از عمق دل انسان های پاک و ساده و بی آلایش مایه گرفته و در قالب الفاظی روان و بی تکلف جـان می گیرند ، از چنان حلاوت و عذوبتی برخوردارند که وقتی با آهنگ خاص و با نوایی حزین و گیرا خوانده می شوند ، عنان از کف شنونده می ربایند و در دل ها تاثیر می گذارند.
عنوان بایات ، احتمالا از نام «بیات » یا « بایات » گرفته شده است. بایات ها از اقوامی بودند که در دوران های کوچ و اتراق خود به آذربایجان آمده و در آنجا سکنی گزیده اند .شاید چنین اظهار نظر و انتسابی از آنجا ناشی می شود که در موسیقی آذربایجان به نواهایی از قبیل « افشاری » و « گرایلی » بر می خوریم که عنوان آنها از نام این قبایل و اقوام گرفته شده است. همانطوری که از قرائن و شواهد معلوم می شــود ، بایات هــا از موسیقی و ادبیات غنی برخوردار بوده و همواره پس از کوچ در سرزمین های همجوار، تاثیر گذار بودند.
در آغاز، بایاتی ها به وسیله شاعران و نوازندگانی که در ادبیات عامیانه آذربایجان به نام « عاشیق » مشهور هستند ، به کار رفت و به صورت نظم در آمد. از شاعران و عاشیق های معروف قرن دهم تا سیزدهم می توان به شاعران و نغمه سرایانی مثل : امانی ، عزیزی ، صالح مجروح ، معصوم ، ساری عاشیق ، بی کس، واقف ، سالک ، ذاکر و دیگران اشاره کرد که نمونه هایی از آن دوره به جای مانده است.سرایندگان مذکور در سرودن نغمه و نوا که با ساز همراه بود از بایاتی ها استفاده می کردند.
قالب شعری بایاتی ها ، با انواع و قالبهای ادبیات منظوم ، متفاوت است . وزن بایاتی ها مانند انواع اصیل دیگر ادبیات منظوم شفاهی آذربایجان ، بر اساس وزن هجایی و سیلابیک بود. بایاتی ها دارای چهار مصرع هستند که در آن مانند رباعی، مصرع های4،2،1 هم قافیه و مصرع سوم آزاد است. در بایاتی ها دو مصرع نخست ، در آمد و برداشتی است که به منظور بیان اندیشه و احساس طرح می شود یعنی دو مصرع نخست جهت ایجاد زمینه برای بیان پیام و منظور اصلی در دو مصرع آخر مطرح می شود:
عزیزیــــــم ، گول اللر آغ بیلکلــــر ، گول اللر
دریاجـا عقلین اولســــا یوخسول اولسان،گولللـر
*****
آپاردی چایـــــلار منی هفته لر ، آیـــــلار منی
یوکوم قورقوشوم یوکی یوردی ، بو تایلار منـی
*****
من عاشیغام هر آیــــلار هر اولدوز لار ، هر آیلار
بوردا بیــر گول بیتیبدی سوسوزوندان هــارایلار
******
بایاتی ها هرچند از نظر وزن همیشه هفت هجایی هستند ولی از نظر تقطیع مصرع ها یکسان نیستند.از جنبه های لفظی و بدیعی، بایاتی ها روان ودارای انسجام خاصی هستند ودر عین پرهیز از تکلف و اطناب ، در عبارت موجز و کوتاه ، خوش رنگترین بدایع لفظی را ارائه داده و بیشترین معنی را القا می کنند.
قاشلارین قبله گاهدی قبله دئسم گنــــاهدی
داغلارا دومان چوکسه او دا مـن چکن آه دی
******
غریبم وطن آغـــلار حالیما ئوتن آغـــلار
غربتده جان وئره نین حالینـــا کفن آغـلار
ادامه این مقاله را در وبلاگ استاد بختیاری در همین لینک مطالعه فرمایید
